De waarheid als hype

Harry Prenger 10 april 2004

Van een popjournalist mag je verwachten dat hij in het overweldigende muziekaanbod het kaf van het koren scheidt. Om de platenkoper wegwijs te maken, een duwtje te geven in de richting van goede muziek, ongeacht andere maatstaven dan artistieke. In de praktijk valt dit echter flink tegen. Het zijn moeilijke tijden voor de naar avontuur smachtende popliefhebber.

Met de hoesopening naar beneden schuift de verkoper het stapeltje lp's in de tas. De muziekliefhebber zwijgt. Buiten haalt hij de lp's tevoorschijn en stopt ze op de juiste wijze weer terug in de tas. Dat wil zeggen, de zijkant van de hoes naar beneden gericht. Zo voelt een plastic tas vol lp's het lekkerst. De mooiste plastic tassen zijn wit, licht transparant, zonder opdruk van de winkel. Je ziet nog net de contouren van de lp er door schijnen. In gedachten loopt de muziekliefhebber alvast vooruit op het resultaat van zijn speurtocht. Hij hoopt op een voltreffer. Die moet de problemen van alledag opvouwen tot een propje en in de vuilnisbak kieperen. De muziekliefhebber is een van de weinigen die de lp van het onbekende bandje heeft gekocht. Glimlachend vraagt hij zich af hoe lang het duurt eer het popjournaille zijn bandje ontdekt. De muziekliefhebber herinnert zich nog goed hoe hij in de jaren tachtig lp's van The Flaming Lips kocht. Destijds was niemand geïnteresseerd in de band uit Oklahoma. Moet je nou eens kijken. Pas bij de 46e lp strooit de popjournalist met superlatieven. Voortaan mogen The Flaming Lips meedoen; ze zijn uitgegroeid tot lieverdjes van de pers. Maar waar was de popjournalist ten tijde van Transmission From The Satellite Heart, Hit To Death In The Future Head en Clouds Taste Metallic, meesterwerkjes van excentrieke songsmederij?

KUDDEDIER
Jammer genoeg neemt de popscribent zelden het initiatief voor een muzikale ontdekkingsreis. Doorgaans bepalen de platenmaatschappijen of de tijd rijp is om een "nieuw" bandje te introduceren. Dit gebeurt door middel van een uitgekiende marketingstrategie, die de popjournalist moet prikkelen. Hapt er eentje toe dan volgt de rest vanzelf, want ook de popjournalist is een kuddedier. Vervolgens doet de scribent of zijn neus bloedt; vooral niks laten merken over zijn eigen onwetendheid en over de vraag waarom hij de band jarenlang heeft genegeerd. Intussen wordt doodleuk het goede geweten verkondigd en het virus der culturele correctheid verspreid. Dit zwaktebod degradeert de popjournalist tot een verkapte werknemer van de platenmaatschappijen. Het gevolg is dat bijna alle bladen over dezelfde bands en platen schrijven.
Theo Ploeg, hoofdredacteur van www.kindamuzik.net, met zesduizend bezoekers per dag een van Nederlands drukbezochtste muzieksites, weet wel hoe dit komt: "Het is vaak gezegd over de Nederlandse muzikantencultuur: het is allemaal te gemakkelijk. En daardoor is er gebrek aan echt goede Nederlandse muziek. Het zelfde geldt voor de popjournalistiek. Doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg, daarbij is het gemakkelijk scoren om te doen wat de massa van je vraagt. Nederlanders zijn er goed in. De popjournalist die echt op zoek gaat naar nieuw materiaal is alleen met een zaklamp te vinden. Het lijkt erop dat Nederlanders een enorme neiging tot kuddevorming hebben ontwikkeld. De Nederlandse popjournalistiek is van een laag niveau in vergelijking met die in landen als Engeland, Duitsland en Amerika. Dat komt omdat wij populaire cultuur nog immer als iets niet relevants vinden. Resultaat is dat veel popjournalisten 'fans' zijn die daarom al niet de neiging ontwikkelen om door te spitten, op zoek te gaan naar het wezen van de popmuziek. Doordat popcultuur en dus ook popjournalistiek niet serieus genomen wordt, trekt het eveneens weinig mensen aan die er echt journalistiek mee bezig zijn, die popmuziek willen ontleden, willen duiden, er boven willen gaan staan op zoek naar verbanden. Het resultaat is kneuterig geneuzel over alles wat niet relevant is."

HYPERVENTILATIE
Bands waarvan de platen op kleine labels verschijnen, labels die niet in Nederland worden gedistribueerd, krijgen vrijwel geen enkele aandacht. Wegens beperkte financiële middelen of gewoon uit principe (het bestaat nog) versturen deze labels geen promotiemateriaal naar de pers. Dus wordt er in de vaderlandse pop-pers met geen woord gerept over bijvoorbeeld de nieuwe generatie van avantgarde-folkies Jackie-O-Motherfucker en Six Organs Of Admittance, om maar eens wat te noemen. In toonaangevende Amerikaanse en Engelse bladen worden dergelijke bands besproken en op artistieke merites beoordeeld, alsof het de gewoonste zaak van de wereld is. In Nederland doen artistieke criteria blijkbaar niet meer terzake, of worden slechts aangewend om de inhoud van een artikel te verantwoorden. Zo schreef Peter Bruyn een tijdje geleden een merkwaardig stuk over de rock & roll-sensaties van New York. Normaal gesproken is Bruyn een journalist met kennis van zaken; iemand die zich niet gek laat maken. Onlangs poogde hij in OOR een rock & roll-hype te forceren. Zelfs de Sex Pistols werden erbij gehaald, ondanks dat deze band nooit iets van doen heeft gehad met de New Yorkse new wave. De oorsprong van deze stroming ligt immers in de periode 1971-1974, jaren voordat de Sex Pistols ten tonele verschenen. Vanuit epicentrum CBGB's genereerde de new wavescene zichzelf, met in het kielzog een sneeuwbaleffect aan artikelen. Nu lijkt het omgekeerde het geval. Omdat de popjournalist niet nog een keer al die hippe bandjes achterna wil lopen, wordt alles wat momenteel op gympies loopt en een gitaar kan vasthouden van de straat geplukt. Natuurlijk maken The Strokes en Liars geweldige muziek, maar zijn ze daarom meteen de hoop van de rock & roll? De ware rock & roll-broeinesten, Detroit en Memphis werden door veel journalisten jarenlang over het hoofd gezien. Dat men de rock & roll omarmt als ware het de vondst van de Dode Zeerollen is hypocriet en puur lezersbedrog.

ANALFABEET
Is het wel eens iemand opgevallen dat recensenten vrijwel geen aandacht meer besteden aan de teksten van een liedje? Neem de nieuwe cd van David Bowie. In besprekingen van Heathen nam bijna niemand de moeite de teksten te bestuderen. Nou kun je over Bowie van alles beweren, maar niet dat hij dom is. Bowie heeft als vijftigplusser genoeg levenservaring en over veel zaken een uitgesproken mening. Reken maar dat zo iemand wat te melden heeft. De recensent beperkt zich echter tot een vergelijking met vroege Bowiealbums, omdat de naam van oud-producer Tony Visconti nou eenmaal op het hoesje staat. Dat recensenten voorbij gaan aan een wezenlijk onderdeel van de popmuziek komt volgens Ploeg omdat "het verhalende element in de popmuziek steeds meer op de achtergrond is komen te staan. Tot in de jaren negentig is popmuziek een middel geweest om je af te zetten tegen de mainstream cultuur. Dat is, met name in Nederland, snel veranderd. Het lijkt erop dat popmuziek in de laatste pakweg tien jaar verworden is tot een puur consumptiemiddel. Een product dat vooral effect dient te hebben op de korte termijn. Zoals vrijwel alle consumptiegoederen tegenwoordig. Oorzaken voor dit gedrag laten zich raden. Wat echter gek is, is dat de Nederlandse popjournalist erg gemakkelijk meegaat in de gedachtenwereld van de muziekconsument. Ook hij/zij is de platen anders gaan benaderen. In plaats van het ondernemen van een poging om een plaat metafysisch te duiden door geluid, melodie, instrumenten, zang en teksten uit elkaar te rafelen, op zoek naar de geheime formule, is popmuziek tegenwoordig een 'product van haar tijd'. Een vluchtig iets dat daarom ook geen diepgaande analyse vraagt. Tenminste dat is wat de popjournalist zelf (onbewust) denkt. Het resultaat zijn gemakkelijke recensies, die zeker geen eer doen aan de plaat. Laat staan dat er geluisterd is naar de teksten. Teksten vormen natuurlijk toch een gek fenomeen. Ze willen iets duidelijk maken, zij leveren een visie/kritiek op het bestaande. Kritiek is not done in de Nederlandse schrijfcultuur: geen aandacht aan besteden dus. It is only fun that counts."

KANJERS
David Fricke, Edwin Pouncey, Greil Marcus, Jon Savage, Simon Reynolds, Byron Coley en David Keenan. Wat hebben deze mensen met elkaar gemeen? Kanjers van popjournalisten zijn het, die een afwijkende invalshoek verbinden aan een niet-aflatende nieuwsgierigheid en kennis. Zo kan het dus ook. In hun werk maken ze geen onderscheid tussen de groten der aarde en acts die in de marge ploeteren. Theo Ploeg: "Engeland, Amerika en Duitsland hebben veel op ons voor. Allereerst is er een heuse journalistieke traditie aanwezig. Ten tweede nemen zij de populaire cultuur serieus. Nederland loopt enorm achter bij het serieus nemen van de populaire cultuur. Op Engelse en Duitse (ook Zweedse en Deense) universiteiten zijn mediastudies heel normaal. In Nederland worden zulke studies niet serieus genomen. En dat is gek, want meer nog dan economie of recht laat de populaire cultuur de stand van zaken in een maatschappij zien. Maar goed. Daar is Nederland nog niet achter. Dat verklaart wellicht ook waarom er zo slecht over geschreven wordt. Als popjournalist ben je altijd het kneusje dat het echte werk niet aankan. Ik heb nog geen omslag gezien in dit denken. En er is nog iets. Iets dat moeilijk te omschrijven is, iets dat me opvalt wanneer ik The Guardian en Die Zeit naast de Volkskrant leg: ik noem het betrokkenheid of misschien eerder het hebben van een mening. Nederland is doorgaans meningloos. Alles is goed, alles kan, niets is goed of slecht."

GEMAKZUCHT
Nogal wat popjournalisten ontbreekt het aan eigenzinnigheid en eigen initiatief, aan muziekkennis gekoppeld aan doorwrochte stukken, waarin bands en platen in een al dan niet historisch perspectief worden geplaatst. Is dat nou zo moeilijk? Immers, lang niet alle nieuwe bands zijn bijzonder en vernieuwend alleen omdat de journalist het op schrijft. Natuurlijk zijn er in Nederland goede popscribenten. Met name medewerkers van sommige kranten en blaadjes maken zich schuldig aan oppervlakkige journalistiek en gooien het vak van popjournalistiek te grabbel. Niemand kan volhouden dat De Telegraaf, Music Minded en Samsonic toonbeelden zijn van diepgravende popjournalistiek. Theo Ploeg zet eveneens vraagtekens bij het journalistieke gehalte van deze bladen: "Samsonic, Music Minded, Bassic Groove zijn blijkbaar niet in staat om op een hoogstaande manier over populaire cultuur te berichten. Je zou kunnen betogen dat dit niet erg is, dat de lezer juist vraagt om dit soort oppervlakkige benaderingen. Dan vind ik echter dat journalistiek nog altijd een soort opvoedkundige taak heeft. Als journalist ben je verplicht om met een goed onderbouwd stuk te komen waarmee je de lezer uitdaagt, aan het denken zet. Natuurlijk en met veel passie."
"Ik ken in Nederland een aantal mensen die net zo schrijven als de mensen die schrijven voor de:bug (Duits tijdschrift voor electronische muziek-hp) en The Wire, misschien niet zo goed, maar wel met dezelfde passie, dezelfde diepgang. Zij zijn constant op zoek naar nieuwe muziek. Luisteren en kopen elk weekend weer veel platen en betalen die uit eigen zak. Zij zouden de volgende generatie popjournalisten moeten zijn. Het gekke is: ze werken niet professioneel in de popjournalistiek."

Top