The Passion Of The Christ

Ontregeling uit onverwachte hoek Harry Prenger 17 april 2004 Aantal reacties: 2

U heeft het ongetwijfeld gemerkt. Er is nogal wat te doen over de film The Passion Of The Christ van regisseur Mel Gibson. Het zijn vooral de felle reacties die de film losmaakt en toeschouwers verdeelt in voor- en tegenstanders. De laatste groep schreeuwt voorlopig het hardst. Filmrecensenten, theologen, historici en de onvermijdelijke fatsoensrakkers hebben elkaar gevonden in hun gezamenlijke afkeuring van de film. Helaas ontneemt het verhitte debat het zicht op de filmische kwaliteit, omdat onderdelen uit de film lukraak uit zijn context zijn gehaald en allerlei interpretaties worden afgedaan naar gelang de religieuze opvattingen en de mate van fatsoen. Opeens buitelen historici en theologen over elkaar om in hun overmoed authenticiteit te koppelen aan een artistiek waardeoordeel. De een verwijt de regisseur een foute opvatting van de evangeliën, de ander valt over het waarheidsgehalte van de laatste twaalf uur uit Jezus’ bestaan.

Een andere niet onbelangrijke groep criticasters is de filmelite. Recensenten en
deskundigen weten niet goed raad met de film; ze hebben moeite met het idee dat een Hollywoodster een kwaliteitsfilm kan maken. Vervolgens zitten ze opgescheept met een vooroordeel waarover het lastig heen stappen is. Dit heeft geleid tot een opmerkelijk onvermogen, namelijk om de film te beoordelen zoals je ook andere films beoordeelt; op de artistiek-cinematografische kwaliteit en de daarbij behorende criteria. Het brave sukkeltje Vincent de Klerk, filmbespreker van het tv-programma Goedemorgen Nederland, gaf toe de film met moeite te hebben uitgezeten. De Volkskrant sprak naar aanleiding van het geweld in de film van een heuse snuff-movie (video-opname van daadwerkelijke moord).

In alle recensies en artikelen over de film is het geweld de grote boosdoener. Het is ook zo’n beetje het enige waar iedereen het over eens is. The Passion is inderdaad een van de gewelddadigste, zo niet de meest gewelddadige film aller tijden. Ik ken slechts twee speelfilms waarin het geweld net zo bot en realistisch is: The Texas Chainsaw Massacre en Straw Dogs, twee cultklassiekers uit de jaren zeventig. Misschien zijn de korte undergroundfilms van Richard Kern, waaronder het fascinerend brute Fingered, nog de beste filmische verwezenlijking van geweld met een dubbel karakter. Veel films verpakken het geweld in een ironische of cynische ondertoon, zoals Natural Born Killers van Oliver Stone, de meesterwerkjes van Quentin Tarantino, of grotesk in Stanley Kubricks A Clockwork Orange. In deze films bestaat het geweld uit afzonderlijke scènes, maar in The Passion Of The Christ voltrekt het geweld zich over de bijna volle speelduur. Een unicum in de filmgeschiedenis. Bovendien zijn er niet zoveel films waarin het geweld in keiharde, nietsverhullende, rauwrealistische naaktheid wordt getoond. In The Passion schitteren morele steunpilaren, de ethiek, het hoe en waarom en het sentiment door afwezigheid. Waar veel tegenstanders van de film aan voorbijgaan, is het feit dat geweld juist een veel voorkomend thema is in de kunst. Soms laat kunst zien dat geweld niet alleen afstoot maar verbijsterend genoeg een onvermoede aantrekkingskracht kent. Niet iedereen zal echter toegeven de verkrachtingsscène in Straw Dogs opwindend te vinden. De Franse schrijver en “filosoof van het kwaad” Georges Bataille neemt in veel van zijn boeken een loopje met het geweten van de mens omdat Bataille geen onderscheid maakt tussen het goede en het kwade. Bataille is het te doen om de ambiguïteit van het menselijke denken en handelen.

Wat The Passion Of The Christ verder zo’n bijzondere film maakt is de manier waarop Mel Gibson het verhaal vertelt: rechtlijnig om niet te zeggen toegankelijk en eenvoudig. Bij Gibson geen ruimte voor romantische, prekerige zijwegen. Evenmin besteedt hij aandacht aan karakterisering van zijn personages. Waarom zou je ook? De beelden zijn zo sterk dat ze de rol van de acteurs overnemen. Het camerawerk van Caleb Deschanel (o.a. The Right Stuff , assistent bij Apocalypse Now) is indrukwekkend, afwisselend zwierig en hoekig, soms onverwacht zwenkend naar een close up. Bijvoorbeeld de close up van het bloeddoorlopen oog van Jezus dat de toeschouwer bijna provocerend aankijkt. Het andere oog is aan het begin van de film tengevolge van een pak slaag blauw en opgezwollen. De muziek in The Passion is melodramatisch, nooit bombastisch. De onbekende acteurs spelen relatief ingetogen. Ik herkende alleen Monica Bellucci als Maria Magdalena. Pas na het zien van de film ontdekte ik dat een onherkenbare Jim Caviezel als Jezus de rol van bedachtzame soldaat speelt in een van mijn favoriete films van de laatste jaren, The Thin Red Line. Opvallend is verder Gibson’s keuze voor het Aramees en Latijns als spreektaal. Met name het Aramees klinkt mooi authentiek.

Het pregnantste aan The Passion Of The Christ blijft toch datgene waar de meeste mensen zich aan storen: het-recht-voor-de-raap gefilm van het beestachtige geweld. Toegegeven, het is bijna niet te harden zo erg. De manier waarop het geweld op het lichaam van Jezus in beeld wordt gebracht is op zijn zachtst gezegd een indringende kijkervaring waar je bijna misselijk van wordt. Wegkijken heeft geen zin, want regisseur Gibson gaat door tot letterlijk het bittere einde. En dan nog houdt het niet op. Wanneer je denkt opgelucht adem te kunnen halen pikt een kraai in de ogen van een medegekruisigde. In The Passion is het geweld een pijniging voor de kijker en de overtreffende trap van geweld in de filmkunst.

Af en toe worden de aanslagen op Jezus onderbroken door flashbacks, een soort vertragende variant op de levensbeelden waarvan wordt gezegd dat een stervende ze aan zijn netvlies voorbij ziet trekken. Na zo’n flashback hakt het geweld er weer meedogenloos op los. De ontelbare zweepslagen van de Romeinse soldaten, het schoppen, slaan en gespuug, het in de schedel drukken van de doornenkroon, het gekerm van Jezus, niks blijft ons bespaard. Dan moet de kruisigingstocht nog beginnen. Wat volgt is een staaltje grootse cinematografie. Gibson toont de gang naar Golgotha als een lijdensweg voor twee: voor de hoofdpersoon en voor de kijker, de voyeuristische ramptoerist die zich allengs afvraagt wie hier nu eigenlijk het slachtoffer is. De tocht is een tergende, bijna rituele geweldsorgie, nauwelijks eerder vertoond in de filmgeschiedenis. The Passion transformeert van film in een delirium, meeslepend vastgelegd door cameraman Deschanel. Voortdurend filmt hij de tocht vanuit camerahoeken die telkens weer verrassen en daarom zo krachtig en koortsachtig zijn. Het is het hoogtepunt van de film, al is wat er aan vooraf gaat ook bepaald niet mis.

Angst, spanning en walging worden voelbaar gemaakt tijdens de pleitrede waarin het weifelende Romeinse gezag uiteindelijk instemt met de eis van de Joodse hogepriesters tot kruisiging van Jezus. Na het vonnis breekt de hel los voor Jezus, zijn vrienden maar ook zijn verraders. En voor ons. The Passion ontregelt, en niet zo’n beetje ook. Wat je nauwelijks meer ziet in de hedendaagse kunst doet The Passion: het onlosmakelijk met elkaar verbinden van angst, geweld, religie en de dood. Zoals dat nou eenmaal gaat bij een omstreden kunstwerk zal het vast nog jaren duren eer deze film als klassieker wordt erkend.

Enkele andere meningen:

“We zouden de wereld een dienst bewijzen door The Passion collectief te negeren”
Auke Hulst (Vrij Nederland 27-3-04)

“The Passion Of The Christ is geen meesterwerk, eerder een dieptepunt in de cinematografie”
P. Catelion Counet, theoloog Katholieke Universiteit Nijmegen (Limburgs Dagblad 8-4-04)

“Het is bagger omdat Gibson vanaf het begin zijn positie als kunstenaar heeft verwisseld voor die van gelovige”
W. Smeets, cultuurredacteur Limburgs Dagblad (8-4-04)

“The Passion overdrijft, draaft door, is ongeremd en bevat ook diverse onlogische en tegenstrijdige momenten”
“Als relaas van de werkelijkheid van toen lijkt The Passion me hoe dan ook mislukt”
Dr. J. Pouls, cultuurhistoricus Open Universiteit Nederland (Limburgs Dagblad 8-4-04)

“Ik denk dat het een van de briljantste visueel verhalende films is”
Quentin Tarantino, regisseur (LA Weekly, 16-4-04)

“Voor milde sadisten als ik valt er veel te genieten”
“En ook de liefhebbers van homo-erotiek komen ruimschoots aan hun trekken”
Arnon Grunberg, schrijver (NRC Handelsblad 26-3-04)

“Dit is een film over de vraag of het christendom nog enige zin heeft”
“Dit is de meest gewelddadige film die ik ooit heb gezien”
Robert Ebert, filmcriticus (Chicago Sun-Times 24-2-04)

“De culturele elite houdt de buitenwereld nog steeds op afstand met een ongeveinsd dédain voor het rechtlijnige en het naïeve”
“Deze film blijft nog jaren hangen in het collectieve geheugen”
Ronald Rovers, De Filmkrant (maart 2004)

Top