Turkije en de drang naar het Westen

Roger Dols 7 juli 2004 Aantal reacties: 3

Tijdens de recente NAVO-top heeft gastland Turkije zich volgens de Duitse bondskanselier Schröder van zijn beste kant laten zien. Turkije zou klaar zijn voor het begeerde EU-lidmaatschap. Het staat in ieder geval buiten kijf dat zij er serieus zaak van hebben gemaakt om zich hiervoor te prepareren. Het lijkt dan ook slechts een kwestie van tijd voordat de toetreding een feit is. Daarmee zal het Europese politieke en maatschappelijke landschap een grondige symbolische wijziging ondergaan. Hieronder volgt een kort achtergrondverhaal over de Turkse drang naar het Westen.

Historische achtergrond
Wanneer in de 10e eeuw vanuit Centraal-Azië de Turkse migratie begint die hen uiteindelijk naar Oost-Europa en het Midden-Oosten zal voeren, is dit de start van een moeizame relatie tussen de Turken en Europa.

In 1071 verslaan de Seldjoekse Turken onder aanvoering van Arp Arslan de Byzantijnen. Vervolgens bouwen zij een rijk op met gebieden in Centraal-Azië, het Midden Oosten en Klein-Azië. De troonopvolgingsstrijd in de 12e eeuw en de Europese kruistochten luiden het verval in. De invasie van de Mongoolse horden is de genadeklap en het rijk valt uiteen in kleine emiraten.

Het wapen van de Osmanen

Uit de as van het Seldjoekenrijk verrijst het Osmaanse rijk. Osman I (1258 - 1324) verovert een klein emiraat in het noordwesten van Klein-Azië. Zijn opvolgers bouwen dit gebied uit en veroveren in 1453 Constantinopel, waarmee de Byzantijnse vijand definitief in de geschiedenisboeken verdwijnt. Dit Turkse rijk bereikte haar hoogtepunt in de 17e eeuw en omvatte de Balkan, Klein-Azië, Midden Oosten, Noord-Afrika en een deel van het Arabisch schiereiland. De Turkse opmars in Europa komt pas tot een halt wanneer de Poolse koning Jan III de Osmanen bij Wenen verslaat. In de 19e eeuw treedt het verval in. Wanneer de Turken samen met hun Duitse geallieerden de Eerste Wereldoorlog verliezen, is dat het einde van het Osmaanse rijk. Met potlood en liniaal trekken Frankrijk en Engeland nieuwe lijnen op de Osmaanse landkaart en creëren landen als Jordanië en Syrië. Slechts het huidige Turkije resteerde als sultanaat.

Mustafa Kemal Atatürk Grondlegger van de moderne Turkse staat

Begin jaren 20 van de vorige eeuw krijgt Mustafa Kemal Atatürk (12 maart 1881 – 10 november 1938) de macht in handen en vormt Turkije bijna eigenhandig om tot een moderne seculiere republiek. Het is ook Atatürk die de Turkse cultuur meer laat aansluiten op de Europese. De Turkse kandidatuur voor de EU is een direct voortvloeisel van zijn beleid, dat na zijn dood navolging krijgt door de politici die hem opvolgen.

Culturele achtergrond
Etnisch gezien liggen de Turkse wortels, zoals hierboven beschreven, in Centraal-Azië. Dit geldt trouwens ook voor de Balkanlanden. Zij stammen beide voort uit de gemigreerde steppevolkeren van Centraal-Azië. Door de eeuwen heen is er uiteraard enige vermenging opgetreden van de Turkse bevolking met de Arabische bevolking. Het is echter kortzichtig om hen over één kam te scheren met de Arabische landen. Wie Turkije cultureel wil plaatsen, zal dus letterlijk en figuurlijk uitkomen tussen de Balkan, Azië en het Midden-Oosten.

Taalkundig gezien behoort het Turks tot de Altaïsche talen en is van Noord-Aziatische origine, net als bijvoorbeeld het Mongools. Ongeveer 90% van de bevolking spreekt Turks. Het Koerdisch vertegenwoordigt 8%. Het Arabisch slechts 1,5%.

Turkije is al bijna een eeuw een seculiere staat. Zij zijn dan wel overwegend islamitisch, maar het geloof speelt net als in Europa geen rol in staatszaken. De overheid houdt deze secularisatie ook vast onder de sterke druk van de religieuze conservatieven in Turkije. Het is uiteraard wel één van de identificerende elementen van een cultuur. Daarin ligt wel een verschil ten opzichte van de Europese, christelijke landen.

Er zijn dus wel degelijk culturele verschillen tussen Turkije en Europa. Die zijn er echter ook tussen bijvoorbeeld Nederland en Italië. Dergelijke verschillen zijn zelfs een van de voornaamste kenmerken van de EU. Dit komt tot uitdrukking in de soevereiniteit van de lidstaten. Deze soevereiniteit wordt maar schoorvoetend en bij voorkeur niet prijsgegeven aan de EU. De Balkanconnectie van Turkije en de scheiding van kerk en staat geeft het land een culturele verbinding met Europa.

Politieke achtergrond
Met de komst van Atatürk is Turkije de Europese weg ingeslagen. Sinds de jaren 20 van de vorige eeuw heeft men gewerkt aan het opbouwen van een moderne staat. Daarin zijn zij al zeer ver gekomen. Dat neemt niet weg dat de mensenrechtensituatie weliswaar is verbeterd, maar nog niet op het niveau dat de Europese leiders verlangen. Veiligheidsdiensten, politie en leger schenden regelmatig de mensenrechten. De opgegeven redenen zijn de Koerdische beweging, islamitische fundamentalisten en de dreiging van buurlanden als Griekenland, Irak en Rusland. De mensenrechtensituatie is een van de hete hangijzers voor het EU-lidmaatschap. De vraag hoe Turkije hiermee omgaat, bepaald mede wanneer zij lid worden.

Het Turkse lidmaatschap van de NAVO was al een eerste blijk van de neiging naar het Westen. De NAVO heeft een basis in het Midden-Oosten en Turkije was salonfähig in het Westen. Het was in beider voordeel dus. Voor het EU-lidmaatschap kan hetzelfde gelden. De handel en de politieke belangen van de EU worden gediend door een voorpost in Turkije. Het land zelf kan zijn positie als moderne natie en zijn economie versterken. Voor Europa is het vooral van belang dat zij met Turkije als EU-lid een sterkere positie hebben in het Midden-Oosten en enkele voormalige Sovjetrepublieken.

Slotbeschouwing
De Turkse lobby voor het EU-lidmaatschap is geen simpele economische afweging. Het is de afronding van een proces wat al een eeuw aan de gang is. Na de val van het Osmaanse rijk, welke al een sterke Europese connectie had, heeft Turkije zich in hoog tempo omgevormd tot een moderne staat. Zij kennen een strikte scheiding tussen kerk en staat. Een smet op hun blazoen is de mensenrechtensituatie. Doch ook hier boeken zij vooruitgang. De strategische ligging van Turkije tussen Azië, Europa en het Midden-Oosten is ook een sterke troefkaart, welke hen al het NAVO-lidmaatschap heeft opgeleverd. Het is dan ook nog maar een kwestie van tijd dat het Turkse EU-lidmaatschap een feit is.Daarmee zal een eeuwenoude moeizame relatie een heel nieuw, vreedzaam gezicht krijgen.

Top