5 voor 12 voor Europa

Roger Dols 24 augustus 2004

Wie door de steden, dorpen en langs de velden en wegen van Europa struint, zal een enorme rijkdom en verscheidenheid aan cultuur en natuur kunnen bewonderen. Historici, cultuur- en kunstliefhebbers en wetenschappers uit uiteenlopende richtingen kunnen in Europa uitgebreid aan hun trekken komen. Dit is de verworvenheid van vele generaties ouders en voorouders. Met dit gegeven kan echter alleen de toeristische sector een boterham verdienen. Hoe zit het met de toekomst van Europa? Wanneer men de kansen en bedreigingen op een rij zet, dan ziet het resultaat er niet rooskleurig uit.

Vergrijzing en geboortetekort
Een van de bekendste problemen waarmee Europa kampt, is de vergrijzing. Na de tweede wereldoorlog is er een geboortegolf ontstaan welke begon in 1946 en in 1973 einigde met de komst van de oliecrisis en een recessie. De generatie-1946 wordt 60 jaar oud in het jaar 2006. Daarna krijgen we dus nog tot 2033 te maken met een grote groep mensen die 60 wordt. Pas daarna zal de instroom in de groep 60+ afnemen.

In normale mensentaal betekent dit dat de kosten voor gezondheidzorg, thuiszorg en AOW de komende 30 jaar zullen blijven stijgen terwijl en er steeds minder mensen beschikbaar zijn voor de arbeidsmarkt om het geld te verdienen om dit alles te betalen. Tegenwoordig wordt er al, terecht, geklaagd over de afbrokkelende verzorgingsstaat. Wanneer men bedenkt dat dit slechts het begin is van een 30-jarige periode, dan weet men hoe de zaken er voor staan.

De uitholling van de verzorgingsstaat is al enkele jaren bezig. De premies voor verzekeringen stijgen terwijl er steeds meer voorzieningen uit het pakket verdwijnen. Daarnaast wordt in toenemende mate een beroep gedaan op familieleden voor de verzorging van ouderen.
Aangezien er een tekort zal zijn aan arbeidskracht, betekent dit dat mensen tot een hogere leeftijd moeten doorwerken en bovendien veel meer uren per week moeten gaan werken. Daarnaast zal men ook nog moeten zorgen voor ouders en grootouders. Deze trend wordt nu al ingezet. De druk op werkenden zal dus zeer groot worden door de grotere werkdruk en de grotere ‘thuiszorg’-druk.

Ontwikkeling van geboortecijfers in Nederland

Economie
De belangrijkste voorwaarde voor een gezonde welvaartstaat is een sterke economie die de kosten kan dragen voor de diverse voorzieningen zoals gezondheidzorg, onderwijs en een sociaal vangnet. Op economisch vlak zijn er nu juist een aantal trends waar te nemen welke zorgwekkend zijn.
Steeds meer fabrieken sluiten hun West-Europese vestigingen en verhuizen in het beste geval naar Oost-Europa, maar vaak ook naar Azië vanwege de lage lonen. Verhuist een fabriek naar bijvoorbeeld Polen, dan blijven de banen in elk geval nog binnen de EU. Verhuizen zij naar Azië, dan zijn deze voorgoed verloren naar een concurrerend handelsblok.

Het is echter niet alleen de industrie welke verhuist naar Oost-Europa en Azië, maar ook in de ICT is deze trend waar te nemen. India kent een hoge ontwikkeling in de wiskunde en scoort ook hoog op ICT-gebied. China en India besteden bovendien grote bedragen aan onderzoek naar hoogwaardige technologie, waardoor op de lange termijn de positie van West-Europa verder ondermijnd kan raken.

Europa kan zich op de wereldmarkt alleen onderscheiden met een kenniseconomie en hoogwaardige technologie. Hiervoor zijn forse investeringen nodig over een breed front, reikend van ICT en telecommunicatie tot gentechnologie en chemie. Het feit dat onderwijs, een vitale pijler in de kenniseconomie, steeds verder wordt uitgehold is zorgwekkend. Bovendien zijn veel grote bedrijven conservatief met hun R&D-budgetten, waarmee een tweede vitale pijler verzwakt. De overheidsinvesteringen, de derde pijler, zijn met de huidige recessie ook tanende. Hiermee is het fundament voor onze West-europese kenniseconomie zwaar aan aftakeling onderhevig.

Europa: 1 schip met 25 bijziende stuurmannen
Daar waar onze concurrenten, zoals de VS, China en India, kunnen beschikken over eenheid van bestuur, zal Europa het voorlopig moeten doen met 25 stuurmannen die elk op hun beurt Europa een andere kant op trekken. Dit gebrek aan eenheid van bestuur is nadelig voor de slagkracht van Europa. Eenheid van bestuur is niet alleen belangrijk om beleid aan de mensen uitgelegd te krijgen. Het is ook nodig om internationaal een sterke onderhandelingspositie te hebben en om grote, grensoverschrijdende investeringen succesvol te laten zijn. De enorme overhead in Europa aan kosten en mankracht is een blok aan het been. Het ontneemt de Eu de mogelijkheid om problemen grondig aan te pakken.

Een ander probleem is de afwezigheid van een overkoepelend plan om de gevaren die klaar liggen te keren. De nationale overheden en het EU-bestuur schitteren in de kleine irrelevante maatregelen. Zaken als vergrijzing, de Aziatische concurrentie en het probleem van de eindigheid van fossiele brandstoffen worden niet of halfslachtig het hoofd geboden.
Daarnaast neemt de last van de groeiende EU-bureaucratie alleen maar toe. Het is een extra vertragende factor welke effectief lange termijn beleid bemoeilijkt.

EU-top in Spanje, de 25 stuurmannen plus aanhang

Einde van fossiele brandstof
Onze moderne samenlevingen zijn volledig afhankelijk van een constante hoge energievoorziening. De huidige stijging van de olieprijzen legt belangrijke problemen bloot.

• De groei van de economie van India en China lijkt nu structureel te zijn en zal dus een constant hoge druk op de olieprijs blijven uitoefenen.
• De olievoorraad is eindig. Bedrijven als Shell hebben hun geboekte olievoorraad al naar beneden moeten bijstellen.
• Het niveau van de olieproductie heeft zijn grenzen bijna bereikt. Veel landen kunnen geen hoger niveau bereiken wat een verdere druk op de olieprijs oplevert.

De volgende oliecrisis lijkt slechts een kwestie van tijd te zijn. Met de komst van India en China heeft Europa bovendien steeds minder in de melk te brokkelen inzake de oplossing of voorkoming van een dergelijke crisis.

Oliecrisis 1973: Autoloze zondag in Antwerpen

Bij het onderzoeken van alternatieve energiebronnen is men in Europa nauwelijks verder als windmolens en zonne-energie. Beide zijn volledig ongeschikt als vervanging voor olie, daar zij bij lange na niet de benodigde hoeveelheid energie kunnen leveren. Het is aan de overheid om onderzoek naar structurele oplossingen te ondersteunen en eventueel van fondsen te voorzien. Een gebrek aan visie en politieke moed heeft er echter toe geleid dat er nauwelijks iets wordt ondernomen in deze richting. Daarnaast lijkt het erop dat de grote oliemaatschappijen niet alleen weinig investeren in nieuwe energiebronnen, maar initiatieven op dit vlak zelfs ontmoedigen. Wetende dat een moderne samenleving niet kan functioneren zonder grote energietoevoer, is dit een problematische ontwikkeling.

Concurrentie uit Azië: China en India
Zowel China als India hebben meer dan een miljard inwoners. Beide landen hebben structureel hoge economische groeicijfers. Beide landen investeren ruim in moderne technologie. Beide landen hebben lage loonkosten. In tegenstelling tot Europa kennen zij een eenheid van bestuur. Kortom, het zijn 2 economische supermachten in wording.

China en India zijn landen met een groeiend zelfbewustzijn en zelfvertrouwen. Landen van een dergelijke omvang hoeven zich door het Westen niet de les te laten lezen. Ook hiervan zijn zij zich in toenemende mate bewust. Wie naar de internationale verhoudingen kijkt zoals die over 25 jaar zullen zijn, uitgaande van de huidige ontwikkelingen, ziet waarschijnlijk een wereld die niet meer gedomineerd wordt door het Westen. Op zijn best zal er een oost-west balans zijn. Dit is echter alleen het geval als Europa de huidige en aanstaande grote moeilijkheden het hoofd kan bieden. Met het huidige ontwikkelingen in Europa zal er een oost-dominantie ontstaan over het Westen.

Tata Consultancy Services: Research Development and Design Centre. TCS gaat voor 1,2 miljard dollar naar de beurs! TCS is onderdeel van de TATA Group, een 13 miljard dollar bedrijf in o.a. ICT, Telecommunicatie en staal.

Kansen
De problemen die voor de EU in het verschiet liggen, zoals vergrijzing, de bedreigde concurrentiepositie en toekomstige brandstoftekorten, zijn zeer zorgwekkend. Er zijn echter ook een paar positieve punten te noemen.

De incorporatie van Oost-Europa in de EU zorgt ervoor dat de EU een deel van de lage-loon-industrie binnen de deur kan houden, waardoor het verlies aan arbeidsplaatsen in die sector beperkt kan worden. Indien de Oost-Europese landen echter een sociaal stelsel naar West-Europees model willen invoeren, dan zal dit voordeel weer vervallen.

Een ander licht positief punt is de europese eenwording. Wanneer de EU in staat is om een EU-regering in te voeren met vergaande bevoegdheden, welke los van de individuele landbelangen kan regeren, zal een overkoepelend langetermijnplan mogelijk worden. Deze moet dan zorgen voor een sterke positie van Europa in de wereld. Het is echter afhankelijk van de politieke wil van de lidstaten of deze eenheid van bestuur er gaat komen. Zonder deze hervormingen zal de EU traag, richtingloos en inefficiënt blijven.

De EU beschikt vooralsnog over een sterk concurrerende kenniseconomie. De Europese technologiesector kan zich meten met de rest van de wereld. Door de hoge snelheid waarmee de technologische ontwikkelingen elkaar opvolgen is deze positie nooit zeker. Het vergt een voortdurende combinatie van visie, investering en opleiding. Met Azië op de loer zal Europa zich moeten blijven inspannen.

Conclusie
De bedreigingen die er voor Europa in het verschiet liggen zijn zeer aanzienlijk. De vergrijzing, het energievraagstuk en de bedreigde economische concurrentiepositie kunnen alleen opgelost worden op Europees niveau. Door de bestuurlijke zwakte van de EU ontbreekt echter de visie, toewijding, de middelen en de politieke wil in het EU-beleid. Hierdoor dreigen deze vraagstukken niet opgelost te worden, wat desastreuze gevolgen zal hebben voor het welvaartsniveau. Europa dreigt dan af te glijden tot een tweederangs continent.

De sterke kanten die hier tegenover staan, de lage lonen in Oost-Europa en de kenniseconomie in West-Europa kunnen veel compenseren. Doordat de economie van China en India veel groter zal zijn dan de onze en dus meer slagkracht bezit, zal Europa deze sterke kanten voor 100% moeten benutten. Zelfs dan is sterk EU-beleid onontbeerlijk. Zonder dit zal Europa het niet kunnen trekken. Het verschil zal in onze tijd gemaakt moeten worden door de huidige mensen, politici en bedrijven.

Top